Być w zgodzie w prawem

W zależności od gminy właścicielem sieci wodociągowo-kanalizacyjnej może być bądź gmina, często jej zakład budżetowy nieposiadający zdolności sądowej, bądź przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne będące spółką prawa handlowego.

Zgodnie z przepisami przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne jest obowiązane zapewnić budowę urządzeń wodociągowych i urządzeń kanalizacyjnych, ustalonych przez gminę w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy oraz miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego, w zakresie uzgodnionym w wieloletnim planie rozwoju i modernizacji (art. 15 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu).

Zdarza się jednak, że osoby, które chciały się podłączyć do sieci wybudowały z własnych środków urządzenia wodociągowe i urządzenia kanalizacyjne. W takim przypadku mogą one przekazywać je odpłatnie gminie lub przedsiębiorstwu wodociągowo-kanalizacyjnemu, na warunkach uzgodnionych w umowie. Przekazywane urządzenia, powinny odpowiadać warunkom technicznym określonym w odrębnych przepisach. Należność za przekazane urządzenia wodociągowe i urządzenia kanalizacyjne może być rozłożona na raty lub uwzględniona w rozliczeniach za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (tak art. 31 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu). Na gminie lub przedsiębiorstwie wodociągowo-kanalizacyjnym spoczywa ustawowy obowiązek zawarcia takiej umowy. W przypadku zaś odmowy jej zawarcia przez gminę czy wspomniane przedsiębiorstwo, osoby, które sfinansowały budowę odcinka sieci lub przyłącza mogą wystąpić do sądu o odszkodowanie.

Właśnie w związku z możliwością wystąpienia do właściciela sieci o zwrot kosztów jej budowy takie ważne jest sprawdzenie powyżej wskazanych planów. Przepis art. 15 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu ogranicza obowiązek budowy sieci jedynie do obszarów wskazanych w tych dokumentach.

Orzecznictwo
Stanowisko odnośnie zwrotu przez gminę lub przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne kosztów budowy urządzeń wodociągowo-kanalizacyjnych znajduje potwierdzenie w istniejącym orzecznictwie. W wyroku z 29 czerwca 2004 r. sygn. akt II CK 404/03 Sąd Najwyższy stwierdził, że osobie, która ze środków własnych wybudowała urządzenie wodociągowe lub kanalizacyjne przysługuje roszczenie o ich odpłatne nabycie przez gminę. Konsekwencją takiego założenia jest przyjęta teza, iż osobie, przez którą należy rozumieć zarówno osobę fizyczną, jak i prawną przysługuje roszczenie o odpłatne nabycie urządzeń. Na terenie kraju – w przypadku budowy sieci wodociągowych i kanalizacyjnych – możemy spotkać jeszcze inne praktyki gmin lub przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych. Podmioty te żądają „dobrowolnej” partycypacji w kosztach budowy urządzeń wodociągowych i kanalizacyjnych.
Trudno w analizowanych przez Prezesa UOKiK przypadkach mówić o dobrowolnej partycypacji skoro kwota wpłaty była ustalona przez gminę i wahała się od 1 500 zł do kilku tysięcy złotych w zależności od gminy, a od jej uiszczenia uzależnione było podłączenie do sieci. Wpłata dobrowolna to wpłata, której dokonuje wpłacający z własnej i nieprzymuszonej woli i w wysokości oraz terminie, które sam ustali.

W przedstawionych powyżej przypadkach mamy natomiast do czynienia z przymusem wpłaty wynikającym z braku możliwości podłączenia do sieci wodociągowej lub kanalizacyjnej z chwilą nie wniesienia „dobrowolnej wpłaty”.

Jako wyjątkowy stan prawny w jednej z gmin należy wskazać przypadek, gdzie sieć wybudowana została w roku 1995, a każdy chcący przyłączyć się do niej nawet w roku 2010 był zmuszany do „dobrowolnej partycypacji” w kosztach jej budowy.

Opłaty dotyczące partycypacji w kosztach budowy sieci wodociągowo-kanalizacyjnych ujmowane są w uchwałach rady gminy lub bezpośrednio w umowach zawieranych przez Gminę z mieszkańcami.
W przypadku, kiedy opłata wprowadzona została uchwałą należy pamiętać, iż działania organów gminy w rozpatrywanym zakresie podlegają nadzorowi organów wskazanych w ustawie ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 142 poz. 1591 ze zm.) – zwanej dalej ustawą o samorządzie gminnym. I tak, stosownie do art. 40 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym na podstawie upoważnień ustawowych gminie przysługuje prawo stanowienia aktów prawa miejscowego obowiązujących na obszarze gminy. Akty prawa miejscowego ustanawia rada gminy w formie uchwały. Nadzór nad działalnością gminną sprawowany jest na podstawie kryterium zgodności z prawem.
Organami nadzoru nad działalnością gminy są Prezes Rady Ministrów i wojewoda, a w zakresie spraw finansowych – regionalna izba obrachunkowa. Wójt/burmistrz obowiązany jest do przedłożenia wojewodzie uchwał rady gminy w ciągu 7 dni od dnia ich podjęcia.

Uchwała lub zarządzenie organu gminy, jeżeli zostanie stwierdzone, że są sprzeczne z prawem są nieważne. O nieważności uchwały lub zarządzenia w całości lub w części orzeka organ nadzoru w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia doręczenia uchwały lub zarządzenia.
Stwierdzenie przez organ nadzoru nieważności uchwały lub zarządzenia organu gminy wstrzymuje ich wykonanie z mocy prawa w zakresie objętym stwierdzeniem nieważności, z dniem doręczenia rozstrzygnięcia nadzorczego. Rozstrzygnięcia organu nadzorczego dotyczące gminy podlegają zaskarżeniu do sądu administracyjnego z powodu niezgodności z prawem.
Doświadczenia organu antymonopolowego wskazują, że uchwały rad gmin sprawdzane są wyrywkowo i nie zawsze kwestionowany jest przez wojewodę zapis dotyczący partycypacji w kosztach, dobrowolnej darowizny w kwocie x.

Zaskarżenie
Dlatego też należy wskazać następne rozwiązanie. Każdy, kogo interes prawny lub uprawnienie zostały naruszone uchwałą lub zarządzeniem podjętymi przez organ gminy w sprawie z zakresu administracji publicznej, tj. w analizowanej sprawie właścicieli obiektów, które mają być podłączone do sieci wodociągowej lub kanalizacyjnej może – po bezskutecznym wezwaniu gminy do usunięcia naruszenia – zaskarżyć uchwałę do sądu administracyjnego.
W przypadku, kiedy sprawy partycypacji w kosztach budowy sieci zawarte zostały w umowie należy pisemnie zwrócić się do gminy o zmianę zapisu umowy w tym zakresie. W piśmie należy wskazać istniejące orzecznictwo i doktrynę dotyczące tego problemu, a gdy nie odniesie należytego skutku skierować sprawę na drogę sądową.

I tak:
– W decyzji nr RKR-19/2006 z 24 kwietnia 2006 r. za nadużywanie pozycji dominującej (art. 9 ust 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów Dz. U. Nr 50, poz.331 ze zm. – zwanej dalej ustawą antymonopolową) Prezes UOKiK uznał działania Gminy Rytro polegając na uzależnianiu przyłączenia nieruchomości do kanalizacji gminnej od uiszczenia na rzecz gminy opłaty w wysokości 1 500 zł. Stanowisko Prezesa w tej sprawie zostało potwierdzone wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (SOKiK);
– W decyzji Prezesa UOKiK nr RKR-72/2007 z 5 października 2007 r., które to stanowisko organu antymonopolowego zostało potwierdzone wyrokiem SOKiK z 26 lutego 2009 r. XVII Ama 137/07 i wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 30 października 2009 r. VI Aca 464/09 uznano za praktykę przerzucanie na kontrahenta kosztów, których zgodnie z przepisami prawa nie jest on zobowiązany ponosić.
– W doktrynie – publikacji „Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz” (pod red. C. Banasińskiego i E. Piontka LexisNexis Warszawa 2009) autorzy stanęli na stanowisku, że mając na uwadze dotychczasowe orzecznictwo za praktykę, o której mowa w art. 9 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, tj. praktykę nienazwaną należy zakwalifikować m.in. działania gminy polegające na uzależnianiu przyłączenia nieruchomości do kanalizacji gminnej od uiszczenia na rzecz Gminy opłaty niewynikającej z przepisów prawa.
– W tej samej doktrynie autorzy uznali, że za praktykę należy uznać działania przedsiębiorcy posiadającego pozycję dominującą polegające na przerzucaniu na kontrahenta kosztów, których zgodnie z przepisami prawa nie jest on zobowiązany ponosić.

Zawiadomienie
Jeżeli nie udałoby się załatwić z przedsiębiorstwem wodociągowo-kanalizacyjnym sprawy partycypacji w kosztach polubownie, a okres oczekiwania na rozstrzygnięcie sądu wydawałby się zbyt długi, należy wystąpić na podstawie art. 86 ustawy antymonopolowej do Prezesa UOKiK z zawiadomieniem o podejrzeniu stosowania przez gminę/przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne praktyk naruszających konkurencję, o których mowa w art. 9 ust. 1 i 2 ustawy antymonopolowej.
Każdy może zgłosić Prezesowi Urzędu na piśmie zawiadomienie dotyczące podejrzenia stosowania praktyk ograniczających konkurencję wraz z uzasadnieniem. Zawiadomienie winno zawierać w szczególności: wskazanie przedsiębiorcy, któremu jest zarzucane stosowanie praktyki ograniczającej konkurencję (gmina, przedsiębiorstwo wodociągowo kanalizacyjne), opis stanu faktycznego będącego podstawą zawiadomienia (zapis uchwały lub umowy), wskazanie przepisu ustawy antymonopolowej, którego naruszenie zarzuca zgłaszający zawiadomienie (art. 9 ust. 1 i/lub ust. 2 ustawy antymonopolowej), uprawdopodobnienie naruszenia przepisów ustawy (w analizowanym przypadku kopia umowy, uchwały), dane identyfikujące zgłaszającego zawiadomienie (nie są przyjmowane anonimy). Zawiadomienie nie podlega żadnej opłacie.

Prezes UOKiK przekazuje zgłaszającemu zawiadomienie w terminie 14 dni informację na piśmie o sposobie rozpatrzenia zawiadomienia wraz z uzasadnieniem.
Jeżeli Prezes UOKiK uzna za właściwe wszczęcie w danej sprawie postępowania antymonopolowego, wszczyna się go z urzędu. Zawiadamiający po około pięciu miesiącach składając wniosek BIP (dostępny na ww. stronie internetowej UOKiK) może dowiedzieć się o wynikach postępowania, a wręcz dostać kopię wydanej decyzji.
Wówczas należy złożyć najpierw wystąpić do gminy/przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego z żądaniem zwrotu bezprawnie pobranej opłaty. Jeżeli takie działanie okaże się bezskuteczne wówczas należy złożyć pozew w sądzie o zwrot bezprawnie pobranej kwoty, a jako dowód dołączyć kopię decyzji Prezesa UOKiK.

Jedyną przewidzianą w prawie możliwością zobowiązania odbiorców do partycypowania w kosztach budowy sieci wodociągowo-kanalizacyjnych są przepisy Rozdziału 7 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r., Nr 261, poz. 2603 ze zm.) zatytułowanego „Udział w kosztach budowy urządzeń infrastruktury technicznej”.
Zgodnie z przepisami tej ustawy wójt/burmistrz może, w drodze decyzji, ustalić opłatę adiacencką każdorazowo po stworzeniu warunków do podłączenia nieruchomości do poszczególnych urządzeń infrastruktury technicznej. Wydanie decyzji o ustaleniu opłaty adiacenckiej może nastąpić w terminie do 3 lat od dnia stworzenia warunków do podłączenia nieruchomości do poszczególnych urządzeń infrastruktury technicznej. Do ustalenia opłaty przyjmuje się stawkę procentową określoną w uchwale rady gminy obowiązującą w dniu, w którym stworzono warunki do podłączenia nieruchomości do poszczególnych urządzeń infrastruktury technicznej.

Wysokość opłaty adiacenckiej zależy od wzrostu wartości nieruchomości, na jakiej położony jest obiekt spowodowanego budową urządzeń infrastruktury technicznej i następuje po uzyskaniu opinii rzeczoznawcy majątkowego, określającej wartości nieruchomości. Wysokość opłaty adiacenckiej wynosić może nie więcej niż 50 proc. różnicy między wartością, jaką nieruchomość miała przed wybudowaniem urządzeń infrastruktury technicznej, a wartością, jaką nieruchomość ma po ich wybudowaniu. Wysokość stawki procentowej opłaty adiacenckiej ustala rada gminy w drodze uchwały. Opłata adiacencką może być, na wniosek właściciela nieruchomości, rozłożona na raty roczne płatne w okresie do 10 lat. Warunki rozłożenia na raty określa się w decyzji o ustaleniu opłaty.
Wszystkie wyżej opisane działania mogą zostać podjęte niezależnie od prowadzenia podłączenia obiektu. Nie ulegną one przedawnieniu.

Bożena Rusinek, radca Prezesa UOKiK